Gallai mwy na 3.5 miliwn o gyplau di-briod ledled y DU elwa’n fuan o amddiffyniadau cyfreithiol ac ariannol cryfach, wrth i Lywodraeth Lafur y DU lansio ymgynghoriad mawr i foderneiddio cyfraith teulu.
Nod y diwygiadau yw darparu mwy o ddiogelwch i gyplau sy’n byw gyda’i gilydd ond nad ydynt yn briod, gan adlewyrchu strwythurau teuluol sy’n newid ledled y wlad.
Mae data cyfrifiad yn dangos bod dros 155,000 o gyplau sy’n cyd-fyw yng Nghymru a fydd yn elwa o’r diwygiadau.
Mae ychydig o dan hanner y bobl (47 y cant) yn credu, drwy fyw gyda’i gilydd yn unig, neu gael plentyn, eu bod mewn “priodas cyfraith gyffredin” gyda’r un amddiffyniadau â chyplau priod. Myth yw hwn.
Gall gwahanu fod yn ddinistriol yn ariannol, yn enwedig lle mae un partner wedi bod yn ddibynnol yn economaidd. Nod y diwygiadau yw sicrhau canlyniadau tecach a lleihau caledi yn ystod cyfnodau sydd eisoes yn anodd.
Mae’r cynlluniau sy’n cael eu hystyried yn cynnwys:
- Gwell amddiffyniadau ariannol i oroeswyr cam-drin domestig wrth adael perthynas gamdriniol
- Mwy o bwyslais yn cael ei roi i effaith cam-drin domestig wrth asesu cyllid cyplau priod a chyplau sy’n cyd-fyw
- Hawliau etifeddiaeth awtomatig i bartneriaid di-briod mewn profedigaeth os bydd partner yn marw heb ewyllys
- Cytundebau cyn-briodas ac ôl-briodas sy’n rhwymo’n gyfreithiol i sicrhau bod dymuniadau ariannol yn cael eu hanrhydeddu rhag ofn ysgariad
- Toriadau glân lle bo modd, gyda’r llysoedd yn dechrau o’r safbwynt bod pob person yn cadw’r hyn sydd ganddynt yn gyfreithiol
Mae’r llywodraeth yn cynnig y dylai cyd-breswylwyr fod wedi byw gyda’i gilydd am o leiaf dair blynedd neu rannu plentyn i gael mynediad at y fframwaith. Rhaid i lysoedd hefyd fod yn fodlon bod cyplau mewn perthynas deuluol barhaus.
Dywedodd y Fonesig Nia Griffith, Aelod Seneddol Llanelli:
“Mae diogelwch ariannol yn bwysicach nag erioed wrth i ni barhau i wynebu pwysau costau byw ledled Llanelli a thu hwnt.”
“Mae angen diweddaru’r gyfraith ynghylch cyd-fyw ar frys i adlewyrchu’r byd sy’n newid yr ydym yn byw ynddo a’r gwahanol ddewisiadau y mae pobl bellach yn eu gwneud o ran sut maen nhw’n byw eu bywydau.”
“Mae’r cynigion hyn wedi’u hanelu’n gadarn at wneud y system yn decach ac yn fwy adlewyrchol bywyd modern, gan amddiffyn y rhai sydd fwyaf agored i niwed adeg gwahanu gan gynnwys y rhai sy’n dioddef profedigaeth neu’n dianc rhag cam-drin domestig erchyll.”
“Mae’n bwysig ein bod yn parhau i barchu modelau traddodiadol o fywyd teuluol ond ar yr un pryd yn gwneud y newidiadau sy’n angenrheidiol i ystyried anghenion pobl sy’n mynd drwy berthynasoedd sy’n chwalu neu drwy gyfnod o wahanu anodd”.
Lansiwyd yr ymgynghoriad ar 5 Mehefin 2026 ac mae’n rhedeg am 10 wythnos, gan gau ar 14 Awst 2026. Bydd y llywodraeth yn gwahodd barn gan y cyhoedd, gweithwyr proffesiynol cyfreithiol, academyddion, elusennau a rhanddeiliaid eraill dros y cyfnod ymgynghori.
Gellir dod o hyd i ragor o wybodaeth yma: https://www.gov.uk/government/consultations/a-fairer-end-to-relationships